Sáng ngày 01/8/2026, tại Khu II, Đại học Cần Thơ, Viện Mekong tổ chức Lễ kỷ niệm 50 năm hình thành và phát triển. Sự kiện là dịp để các thế hệ lãnh đạo, viên chức, giảng viên, nhà khoa học, học viên, cựu học viên và đối tác cùng nhìn lại những dấu ấn nổi bật của Viện, tri ân những đóng góp của các thế hệ đi trước và trao đổi về định hướng phát triển trong giai đoạn mới.

Qua 50 năm, hoạt động của Viện đã từng bước chuyển từ nghiên cứu cây lúa và sản xuất nông nghiệp sang tiếp cận hệ thống, liên ngành, gắn với phát triển nông thôn, tài nguyên, môi trường, biến đổi khí hậu, kinh tế - xã hội và chính sách. Trên nền tảng đó, Viện Mekong hôm nay định hướng trở thành đơn vị nghiên cứu, đào tạo và kết nối chính sách liên ngành, góp phần giải quyết các vấn đề phát triển của Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) và lưu vực Mekong.

Từ nghiên cứu cây lúa đến nghiên cứu hệ thống

Tại buổi lễ, TS. Nguyễn Thành Tâm, Giám đốc Chương trình Hệ sinh thái sản xuất, trình bày những kết quả nổi bật của hoạt động nghiên cứu khoa học, tập trung vào cây lúa và hệ thống canh tác.

Từ nghiên cứu giống và kỹ thuật sản xuất, Viện từng bước phát triển các hệ thống canh tác phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội của ĐBSCL như lúa - cá, lúa - tôm, IPM, 3G3T, 5PG5, SRP, VietGAP; đồng thời mở rộng sang chuỗi giá trị nông sản, thích ứng biến đổi khí hậu và phát triển nông nghiệp bền vững.

Trong 50 năm, Viện đã tham gia lai tạo, chọn lọc và phóng thích hơn 950 giống lúa MTL, cùng hơn 600 dòng lúa có sự tham gia của nông dân. Nhiều giống đã được đưa vào sản xuất rộng rãi, góp phần nâng cao năng suất và khả năng chống chịu của cây lúa.

Những kết quả này tạo nền tảng để Viện tiếp tục phát triển các hướng nghiên cứu mới về giống lúa thích ứng khí hậu, phát thải thấp, canh tác thuận thiên, nông nghiệp tuần hoàn, nông nghiệp xanh và ứng dụng công nghệ số.

Đào tạo – kết nối tri thức trong nước và quốc tế

PGS.TS. Nguyễn Thanh Bình, Giảng viên cao cấp Viện Mekong, chia sẻ về hoạt động giảng dạy và đào tạo – một lĩnh vực được duy trì và phát triển cùng với quá trình hình thành của Viện.

Từ đào tạo gắn với nông nghiệp tại Đại học Cần Thơ, hoạt động của Viện từng bước mở rộng sang các lĩnh vực Phát triển nông thôn, Phát triển hệ thống nông nghiệp và Chính sách công, ở cả bậc thạc sĩ và tiến sĩ, đồng thời ngày càng tăng cường hợp tác đào tạo quốc tế.

Một dấu ấn nổi bật là sự tham gia của Đại học Cần Thơ trong Chương trình Thạc sĩ quốc tế về Phát triển nông thôn (IMRD) từ năm 2015. Trong hơn 10 năm hợp tác (2015–2026), chương trình đã có 93 sinh viên đến từ 34 quốc gia thuộc 5 châu lục, tạo môi trường học tập và trao đổi học thuật đa văn hóa ngay tại ĐBSCL.

Không chỉ đào tạo người học, hoạt động này còn giúp đưa những vấn đề thực tiễn của ĐBSCL vào không gian học thuật quốc tế, đồng thời kết nối Viện Mekong với các trường đại học, nhà khoa học và đối tác từ nhiều quốc gia.

Đây là nền tảng quan trọng để Viện tiếp tục phát triển mạng lưới tri thức và nguồn nhân lực Mekong, qua đó kết nối đào tạo, nghiên cứu và hợp tác giữa ĐBSCL với các quốc gia trong lưu vực Mekong.

Phục vụ cộng đồng – sứ mệnh xuyên suốt

1. Võ Văn Tuấn, Phó Viện trưởng Viện Mekong, nhấn mạnh phục vụ cộng đồng là một sứ mệnh xuyên suốt trong quá trình phát triển của Viện.

Từ đồng hành cùng nông dân về giống và kỹ thuật canh tác, hoạt động của Viện ngày càng mở rộng đến hợp tác xã, tổ hợp tác, phụ nữ, thanh niên, cán bộ địa phương và các nhóm dễ bị tổn thương.

Trong nhiều chương trình, khoảng 150.000 nông dân và 500 tổ giống đã được hỗ trợ về lai tạo, sản xuất và nhân giống lúa; khoảng 6.000 nông dân được nâng cao năng lực về sản xuất bền vững, thích ứng biến đổi khí hậu, OCOP và chuỗi giá trị; khoảng 6.000 thanh niên được tiếp cận các nội dung về biến đổi khí hậu, kinh tế xanh, đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp.

Bên cạnh đó, Viện tham gia tư vấn chính sách phát triển bền vững, liên kết vùng và hỗ trợ địa phương ứng dụng khoa học - công nghệ, chuyển đổi số và nâng cao năng lực thích ứng.

Từ ĐBSCL đến lưu vực Mekong

Một trong những định hướng được nhấn mạnh tại lễ kỷ niệm là mở rộng không gian hoạt động từ ĐBSCL ra lưu vực Mekong trên nền tảng những năng lực đã được tích lũy trong 50 năm qua.

ĐBSCL là nơi Viện đã hình thành những thế mạnh về nghiên cứu, đào tạo, dữ liệu, mô hình thực tiễn, mạng lưới cộng đồng và hợp tác quốc tế. Những kinh nghiệm này là cơ sở để Viện kết nối với các đối tác trong lưu vực, cùng nghiên cứu và chia sẻ giải pháp đối với những vấn đề có tính liên vùng như an ninh lương thực, tài nguyên nước, biến đổi khí hậu, hệ sinh thái, sinh kế và phát triển bền vững.

Theo định hướng mới, Viện sẽ tăng cường nghiên cứu liên ngành thông qua các lĩnh vực trọng tâm như quản trị phát triển bền vững; hệ thống sinh thái sản xuất; nông nghiệp xanh và phát thải thấp; quản trị tài nguyên nước; thích ứng biến đổi khí hậu; chuyển đổi số và mô hình hóa; đào tạo nguồn nhân lực và tư vấn chính sách.

Như vậy, hành trình mở rộng của Viện được phát triển theo một logic kế thừa: từ cây lúa đến hệ thống canh tác, từ sản xuất đến cộng đồng, từ vấn đề của ĐBSCL đến những thách thức chung của lưu vực Mekong.

Tiếp nối 50 năm, hướng đến tương lai

Phát biểu tại buổi lễ, PGS.TS. Văn Phạm Đăng Trí, Viện trưởng Viện Mekong, ghi nhận những đóng góp của các thế hệ và khẳng định mô hình Viện Mekong hiện nay tạo điều kiện hội tụ các thế mạnh về hệ thống canh tác, kinh tế - xã hội, chính sách, tài nguyên, môi trường và biến đổi khí hậu.

Trên nền tảng đó, Viện sẽ tập trung xây dựng các chương trình nghiên cứu có tính liên ngành, tăng cường đào tạo và phát triển nguồn nhân lực, mở rộng hợp tác quốc tế, thúc đẩy tư vấn chính sách và đưa kết quả khoa học vào thực tiễn.

Mục tiêu không chỉ là tạo ra thêm các công trình nghiên cứu, mà là kết nối tri thức với cộng đồng, khoa học với chính sách và ĐBSCL với toàn lưu vực Mekong, qua đó đóng góp thiết thực cho một khu vực xanh hơn, thích ứng tốt hơn, bao trùm hơn và phát triển bền vững hơn.

Lễ kỷ niệm 50 năm vì vậy không chỉ là dịp nhìn lại một chặng đường, mà còn là điểm khởi đầu cho một giai đoạn mới của Viện Mekong.